Kerst heeft niet één oorsprong. Het is een christelijk feest voor de geboorte van Jezus dat in de vierde eeuw op 25 december belandde, naast oudere midwinterfeesten waarvan we minder weten dan vaak wordt beweerd, en aangevuld met veel jongere gewoonten: de kerstkaart is van 1843, de kerstman kreeg zijn huidige vorm in de negentiende en twintigste eeuw en de kersttrui werd in de jaren tachtig populair. Hieronder de tijdlijn, met per punt hoe zeker het is.
De tijdlijn
| Jaar | Wat er gebeurde | Hoe zeker |
|---|---|---|
| Romeinse tijd | Saturnalia: Romeins feest voor de god Saturnus, oorspronkelijk op 17 december, later uitgebreid tot een week. Mensen gaven kleine geschenken en kaarsen en meester en slaaf wisselden even van rol. | Goed beschreven. Dat het Kerst beïnvloedde, is een mogelijkheid, geen bewezen lijn. |
| 4e tot 13e eeuw | Yule, een Germaans midwinterfeest. De naam staat in een Gotische kalender (rond 350) en bij de Engelse monnik Bede (rond 726). Een Oudnoorse saga uit de 13e eeuw vertelt dat koning Haakon de Goede het feest naar Kerst verplaatste. | De naam is goed bewezen. Hoe het feest eruitzag, weten we vooral uit latere christelijke bronnen. |
| 354 | De Romeinse Chronograaf van 354 noemt 25 december als geboortedag van Christus. | Oudste vermelding (delen van de kalender mogelijk uit 336). Waarom juist die dag, is betwist. |
| 1510 en rond 1605 | Een gilde in Riga zet een versierde boom neer (1510). Een kroniek uit Straatsburg beschrijft rond 1605 dennenbomen met papieren rozen, appels en zoetigheid. | De oudste claims zijn lastig te toetsen; ook Tallinn (1441) wordt genoemd. |
| 1809 | Washington Irving gebruikt in zijn History of New York de naam "Santa Claus" voor Sinterklaas, deels als parodie. | Gedocumenteerd. |
| 1823 | Het gedicht "A Visit from St. Nicholas" verschijnt in de Troy Sentinel en zet het moderne beeld van Santa mee neer. | Wie het schreef is betwist (Clement Clarke Moore of Henry Livingston Jr.). |
| 1843 | De eerste commerciële kerstkaart (Henry Cole liet hem maken, John Callcott Horsley ontwierp hem). Dickens publiceert A Christmas Carol. | Oplage: 1.000 volgens Britannica en het V&A, 2.050 volgens Wikipedia. |
| 1848 | De Illustrated London News toont de kerstboom van koningin Victoria en prins Albert. Binnen ongeveer tien jaar staat de boom in veel Britse huizen van de midden- en bovenklasse. | Gedocumenteerd. |
| 1850 | Jan Schenkman publiceert het prentenboek Sint Nikolaas en zijn knecht, dat de vorm van het moderne Nederlandse Sinterklaasfeest waarschijnlijk grotendeels vastlegt. | "Waarschijnlijk", zeggen naslagwerken; de precieze invloed is niet zeker. |
| 1863 | Thomas Nast tekent voor Harper's Weekly Santa in een slee met rendieren. Zijn tekeningen uit de jaren daarna maken het beeld vertrouwd. | Gedocumenteerd. |
| Jaren dertig | Coca-Cola-reclames van Haddon Sundblom (een ervan uit 1931) helpen het beeld van de kerstman wereldwijd te verspreiden. | Coca-Cola vond hem niet uit, zie hieronder. |
| Jaren tachtig | Kersttruien worden in het Verenigd Koninkrijk populair, nadat tv-presentatoren als Gyles Brandreth en Timmy Mallett ze droegen. Zangers als Andy Williams worden als waarschijnlijke invloed genoemd. | Gedocumenteerd, vooral door Britse bronnen. |
| 2001 | In de film Bridget Jones's Diary (Verenigd Koninkrijk en VS, 13 april 2001) is de kersttrui iets om je voor te schamen. | Gedocumenteerd. |
| 2002 | Eerste feest voor foute kersttruien, in Coquitlam (Brits-Columbia), georganiseerd door Chris Boyd en Jordan Birch. | Zo schrijven media het toe; een onomstreden "eerste" is er niet. |
| 2012 | Save the Children begint met Christmas Jumper Day, op 14 december 2012. | Gedocumenteerd. |
Van Sinterklaas naar kerstman
Sinterklaas gaat terug op Nicolaas, in de vierde eeuw bisschop van Myra in het huidige Turkije, bekend om zijn heimelijke giften. Zijn feestdag is 6 december; in Nederland is de avond ervoor het cadeaufeest. Volgens het gangbare verhaal namen Nederlandse kolonisten Sinterklaas mee naar Nieuw-Amsterdam, waar hij Santa Claus werd. Dat is omstreden: onderzoeker Charles Jones vond geen sporen van Sint-Nicolaas in kinderboeken uit Nieuw-Amsterdam, terwijl Howard Hageman denkt dat het feest in de vroege Nederlandse nederzettingen wel bestond. Gedocumenteerd is dat New Yorkers het feest rond 1810 oppakten (onder meer John Pintard) en dat Santa Claus daarna in de Verenigde Staten zijn eigen vorm kreeg.
In Engeland vervulde een eigen figuur dezelfde rol: Father Christmas, een gulle man in een bontmantel. De bewering dat Coca-Cola de kerstman in het rood stak, klopt niet: White Rock Beverages gebruikte al in 1915 een Santa in reclames, en op omslagen van het tijdschrift Puck stond in de vroege jaren 1900 al een rood-witte Santa. Wat Coca-Cola wel deed, was dat beeld in de jaren dertig helpen verspreiden.
De kersttrui: wat is gedocumenteerd
De kersttrui heeft geen beroemde uitvinder. Gedocumenteerd is vooral het verloop: populair in de jaren tachtig, daarna lang een grap-cadeau, en vanaf de vroege jaren 2000 een bewuste knipoog. Sinds 2002 zijn er feesten voor foute kersttruien en sinds 2012 organiseert Save the Children in het Verenigd Koninkrijk elk jaar Christmas Jumper Day. Meer over de Nederlandse variant staat bij foute kersttruiendag.
Wil je er zelf eentje: kijk bij de foute kersttruien of de gewone kersttruien.
Bronnen: Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Saturnalia, https://en.wikipedia.org/wiki/Yule, https://en.wikipedia.org/wiki/Santa_Claus, https://en.wikipedia.org/wiki/Sinterklaas, https://en.wikipedia.org/wiki/Christmas_jumper | Britannica, Christmas card: https://www.britannica.com/topic/Christmas-card | V&A, The first Christmas card: https://www.vam.ac.uk/articles/the-first-christmas-card
